“Vốn dĩ trên thế giới này làm gì có đường, người ta đi mãi
rồi cũng thành đường thôi” – (“Cố hương” – Lỗ Tấn)
Trong nhiều thế kỷ, chúng ta được gieo rắc vào đầu
ý tưởng rằng chúng ta chỉ là những quân cờ trong bàn tay của định mệnh. Từ “định
mệnh” tiếng Anh là “fate”, có gốc từ “fata” – tên gọi ba vị thần nắm giữ sợi chỉ
của số mệnh con người trong thần thoại Hy Lạp. Người Trung Quốc thì cho rằng mỗi
người đều có “thiên mệnh”, tức là một sự sắp đặt nào đó của ông trời. Người Ai
Cập cổ, người Ấn Độ cổ, người Do Thái, Thiên Chúa, Hồi giáo đều lý giải nguồn gốc
của con người bắt đầu từ sự sáng tạo của Thượng Đế. Con người từ rất lâu đã
quen với ý niệm về quà tặng, về sự may mắn, sự dựa dẫm, sự cứu rỗi, sự trừng phạt..
đều từ người sáng tạo, chỉ có một số rất ít bắt đầu đòi hỏi về quyền tự do ý
chí. Những kẻ hiếm hoi và lạc bầy đó là những người đầu tiên lên tiếng đòi hỏi
quyền được tạo tác hệ thống, đòi được tự mình điều khiển. Chính họ là những kẻ
ăn cắp ngọn lửa thiêng của Olympia (1) , những kẻ dám ăn trái
cấm (2) , những kẻ dám giương
cung bắn rụng mặt trời (3).
Nhắc lại câu chuyện xa xưa, tôi muốn gợi cho các
bạn một ý nghĩ: Không cần biết những truyền thuyết về nguồn gốc loài người là
đúng hay sai, nhưng dễ dàng để nhận thấy một điểm chung, chúng ta đã quá quen với
việc thụ động và bị điều khiển bởi ai đó hay một quy luật nào đó. Nhiều người sẽ
phản ứng khi đọc câu này và nói rằng: “Không! Tôi đang làm chủ cuộc đời tôi! Tội
tự kiếm ra tiền! Tôi hoàn thành tốt công việc của tôi! Tôi đấu tranh cho những
điều đúng đắn!” Bạn không nhìn thấy những sợi xích, điều đó không có nghĩa là bạn
tự do. Đó là nghệ thuật của những người đang kiểm soát hệ thống.
Khi bạn chào đời, bạn phụ thuộc hoàn toàn vào hệ
thống, bạn không tự kiếm được thức ăn, bạn không thể tự bảo vệ, bạn không thể tự
tạo ra ngôn ngữ. Những lời dạy dỗ của bố mẹ, thày cô giáo bỗng chốc trở thành
tiếng gọi bên trong chi phối tâm trí của bạn. Khi lớn lên, bạn quên mất điều đó
nhưng chúng vẫn tồn tại và ăn lan trong vô thức. Lớn lên, khi bạn đi học, nhà
trường đưa ra cho bạn một loạt quy định và để sinh tồn suốt mười mấy năm học, bạn
buộc phải tuân thủ mà không được phép chống đối. Và cứ thế, cứ thế… hết lần này
lần khác… bạn cho rằng mọi sự số phận đã sắp đặt cho bạn. Đó là ảo tưởng.
Nhiều người cho rằng ở xã hội hiện đại chúng ta
tự do nhiều hơn. Định luật vạn vật hấp dẫn của Newton, thuyết tiến hóa của
Darwin … đã đập tan sự ảnh hưởng thần thánh của Tạo Hóa đối với con người,
đã giải phóng con người khỏi niềm tin mù quáng. Xã hội tư bản bắt đầu định
hình, cơ sở vật chất phát triển, con người được nhiều quyền lợi mà trước đó
không có, nhưng hãy thử nghĩ xem, chúng ta có thật sự được tự do. Thay vì gánh
vác định mệnh của mình, chúng ta phải thực hiện cái được gọi là “vai trò xã hội”.
Trong thời thần quyền và phong kiến, chúng ta chấp nhận định mệnh của mình bằng
việc phục vụ thần thánh, đóng góp cho vua chúa… Trong xã hội đương đại, chúng
ta có vẻ như chẳng phải phục vụ ai ngoài bản thân và gia đình.
Bây giờ tôi xin được kể một câu chuyện khác, dường như không
ăn nhập gì nhưng lại rất liên quan đến chủ đề chúng ta đang nói. Câu chuyện này
có thể là rất quen với các bạn: Một anh chàng sinh viên với hy vọng về sự thành
công, để thành công, anh ta buộc phải học thật tốt kiến thức ở trường và ních
cho đầy não những gì người ta dậy anh. Rời khỏi trường, anh ta nhận ra rằng mấy
thứ vớ vẩn trường dậy chẳng giúp ích gì cho công việc tương lai của anh ta, anh
ta phủ nhận chúng hoàn toàn. Anh ta bắt đầu thấy vấn đề dùng trang phục hàng hiệu,
mua sắm xe đẹp, xuất hiện trong các nhà hàng sang trọng và ngoan ngoãn hoàn
thành mọi yêu cầu của sếp… mới chính là con đường dẫn tới thành công. Anh ta
nghĩ rằng anh ta đã làm chủ vận mệnh của mình. Thực ra anh ta đang làm công việc
anh ta không thích, mua những đồ không xứng với giá trị thực và tiêu phí thời
gian để nuôi sống kẻ khác chứ không phải bản thân mình. Quảng cáo, truyền thông
nói rằng khi anh ta sử dụng những đồ xa xỉ ấy, giá trị bản thân anh ta sẽ được
nâng cao và anh ta tin là như thế. Trên thực tế, anh ta chỉ là một kẻ tiêu thụ
ngu ngốc tin vào lời dụ dỗ đốt tiền vào các mặt hàng để nuôi sống những ông chủ
lớn. Hãy thử nhìn sự liên hệ, về bản chất niềm tin giá trị con người được nâng cao
bằng đời sống xa xỉ trong xã hội hiện đại chẳng khác nào niềm tin về việc Chúa
sẽ cho chúng ta lên Thiên Đàng nếu chúng ta ngoan ngoãn nghe lời.
Tôn giáo, chính phủ, truyền thông, tiền tệ, thương mại dịch vụ,
giáo dục… tất cả những thứ đó đều biến bạn trở thành những kẻ thụ động của hệ
thống. Trong một hệ thống luôn tồn tại ba dạng người: sáng tạo hệ thống, vận
hành hệ thống và người tiêu thụ. Nhìn lại các hệ thống trong lịch sử, ta sẽ thấy
rằng chỉ có một vài người sáng tạo hệ thống, rất ít người vận hành hệ thống và
số còn lại, số đông là người tiêu thụ. Với mô hình đó, các hệ thống trong cùng
một thời đại rất kém phát triển, ít tương tác và nguy cơ xung đột với hệ thống
khác luôn là vấn đề hệ trọng? Tại sao lại vậy?
Trước hết, ta thấy rằng vai trò sáng tạo hệ thống
thường bắt nguồn từ tôn giáo và triết học. Socrates định hướng các giá trị con
người, Arisote đưa ra học thuyết chính trị và mô hình tư duy mẫu mực, Moses
sáng lập Do Thái giáo, Christ sáng lập Thiên Chúa giáo, Thích Ca Mâu Ni sáng lập
Phật giáo, Khổng Tử sáng lập mô hình nhà nước Nho giáo. Những người sáng tạo hệ
thống, họ không bị ràng buộc bởi hệ thống, họ vô chính phủ, vô đạo đức, vô giáo
dục, họ hướng tới một lý tưởng cao đẹp, họ là những “siêu cá nhân”. Ở xã hội hiện
đại, họ là Monstequieu (4), Voltaire (5) , là những người phát minh ra máy
tính, ra Internet, những người có thể giải mã bản đồ gene … Họ giữ vai trò là
những kẻ đột biến và lây lan sự đột biến, sau đó hệ thống tự động hình thành.
Sự ra đi của những người sáng tạo hê thống bắt đầu
nảy sinh lớp người kiểm soát và điều khiển hệ thống. Mọi lý thuyết của người
sáng tạo được nhắc đi nhắc lại như một sự cài đặt tâm trí với người trong
hệ thống. Người trong hệ thống gần như không có quyền lựa chọn hoặc không biết
đến quyền lựa chọn. Sự duy trì hệ thống bảo đảm quyền lợi của những người kiểm
soát, thế nên không một người kiểm soát nào có nhu cầu phá hủy hệ thống. Và cứ
thế, những người thụ động trong hệ thống trở thành công cụ để bảo vệ, thành thịt
tươi để nuôi sống hệ thống. Nếu bạn đã đọc sách hoặc xem bộ phim “Cloud Atlas”
được sản xuất năm 2012, bạn sẽ thấy hình ảnh của chính chúng ta trong những cô
gái nhân bản vô tính. Chúng ta được sinh ra để phục vụ hệ thống, chúng ta làm
theo mọi quy định hệ thống đặt ra, khi chúng ta hết giá trị sử dụng, chúng ta bị
giết chết và đưa vào nhà máy sản xuất thức ăn để tái chế. Bạn có nhớ điều gì bắt
ép các cô gái nhân bản phải tuân phục không? Sự đe dọa của chiếc vòng cổ tử
hình và niềm tin được “thăng thiên” mà trên thực tế cả hai đều dẫn đến cái chết.
Mọi hệ thống đều luôn kiểm soát bạn bằng hai cách: Đe dọa và tạo niềm tin. Mỗi
thời đại khác nhau, mỗi hệ thống khác nhau, chúng lại có những hình thức khác
nhau. Những người kiểm soát hệ thống cũ đều mong muốn hệ thống của mình được
nhân rộng và sợ hãi khi thấy có hệ thống khác mạnh hơn hặc có khả năng đe dọa đến
quyền lợi của mình. Bởi vậy, khi cố định thuộc một hệ thống, con người có xu hướng
tẩy chay sự khác biệt bằng cách hủy diệt hoặc coi những gì bên ngoài hệ thống
là tội lỗi, xấu xa, một dạng quỷ dữ.
Bạn có bao giờ thử hình dung rằng chính cuộc đời
bạn là một hệ thống. Bạn tự sáng tạo ra hệ thống cho riêng bạn, bạn kiểm soát
nó và bạn cũng là người trong nó? Điều này đòi hỏi nhiều nỗ lực hơn việc trở
thành một trong ba thành phần của hệ thống. Nhưng thời thế đã thay đổi. Con người
giờ đây không bị giới hạn bởi duy nhất một hệ thống, họ có khả năng tham gia
nhiều hệ thống một lúc hoặc không tham gia bất cứ hệ thống nào. Tuy nhiên, điều
này chưa được biết đến nhiều. Phần lớn chúng ta, dù tìm mọi cách để phủ định,
chúng ta vẫn cứ tin rằng chúng ta là những kẻ thụ động trong cuộc sống này, mọi
con đường cứ bày ra trước mắt và chúng ta cứ thế mà nhắm mắt đưa chân.
Chúng ta chấp nhận những gì xã hội nhồi nhét vào đầu chúng ta, bằng lòng với loại
kiến thức thứ cấp và bị dụ dỗ bằng những con mồi của thành công, của quyền lợi,
của danh dự.
Mỗi chúng ta là một phần tử của hệ thống, không
chỉ có thế, mỗi chúng ta là một phần tử của vũ trụ trong một tổng thể vững chắc.
Khi một phần tử thay đổi, nó sẽ tạo thành phản ứng dây chuyền và tạo ra sự thay
đổi toàn hệ thống. Bởi thế, vai trò của những người kiểm soát hệ thống chưa bao
giờ là cần thiết cho sự phát triển, ngược lại, sự kiểm soát tạo ra giới hạn,
thoái hóa và hủy diệt. Hãy tưởng tượng về những hệ thống chỉ có sự tiếp nối
liên tục của chuỗi sáng tạo và biến đổi, sự ổn định được duy trì bằng các
nguyên lý. Bạn lúc nào cũng vừa có thể là người sáng tạo, vừa có thể là người
tiêu thụ. Chúng ta sẽ tự hình thành hệ thống lớn mà trong đó các hệ thống nhỏ
trao đổi với nhau những giá trị mà mình tự tạo ra. Đó là mô hình lý tưởng mà
tôi tin rằng bất cứ người sáng tạo nào cũng mơ ước.
Nhưng để tạo dựng điều đó không đơn giản. Nếu bạn
có cùng một lý tưởng với chúng tôi, nếu bạn không chấp nhận mình là công cụ, là
thịt tươi tái chế nuôi hệ thống, bạn hãy thay đổi. Không cần gì nhiều, bạn chỉ
cần đứng lên và vùng lên chạy thật xa, cố gắng bứt khỏi vùng an toàn, bạn sẽ nhận
ra rằng những sợi xích nào đang trói chân bạn? Khi nhận ra được sợi xích, bạn
có cơ hội để thoát khỏi nó. Không thể thoát khỏi những hệ thống đang ràng buộc
bạn, bạn sẽ không thể tạo hệ thống cho riêng mình, và điều đó có nghĩa bạn
không có giá trị để trao đổi.
Bạn nói rằng điều tôi nói chỉ là không tưởng,
chúng ta làm sao có thể thoát được hệ thống, vì thoát khỏi hệ thống này cũng sẽ
chỉ rơi vào hệ thống khác. Có hề gì! Càng thoát được nhiều hệ thống, chúng ta sẽ
càng tiến gần đến Sự Thật về con người. Tôi cho rằng, trên đời này, chẳng có hệ
thống nào đáng để tuân phục hơn hệ thống vũ trụ. Và nếu có cách nào đó để tôi
thoát khỏi hệ thống ấy, tôi cũng sẽ chẳng ngần ngại gì để chủ động vận hành vũ
trụ, rồi một ngày nào đó có thể tôi rời bỏ hệ thống vĩ đại đó và khám phá một hệ
thống khác bí ẩn hơn. Đó là con người tôi hướng tới, đó là con người tôi sẽ trở
thành, đó là lý tưởng mà tôi đeo đuổi: Một con người tự do khám phá không bao
giờ ngừng nghỉ.
Chú thích:
(1) Ám chỉ câu chuyện
Prometheue ăn cắp lửa của Olympia cho loài người
(2)
Ám chỉ câu chuyện Adam và Eva trong Sáng Thế ký
(3)
Ám chỉ chuyện Hậu Nghệ bắn rơi 8 mặt trời
(4) (5) Hai triết gia Khai Sáng
của thế kỷ 18
